САКАМ да знаете дека сум многу среќен што присуствувам на овој Конгрес. Би бил среќен да се обратам на кој било конгрес на македонските организации во Северна Америка—впрочем, на кој било македонски конгрес—но особено ми е драго што сум поканет на овој. Можеби беше намерно, можеби чиста случајност, но Централниот комитет не можел да избере попогодна пригода да ме покани. Македонската организација во Форт Вејн го носи името на оној крај во Македонија каде што сум роден. А ако Костурско ми е родниот крај, тогаш Индијана ми е посвоената држава. Во оваа држава се школував.

Сепак не дојдов да зборувам за себе, ниту за државата Индијана, иако ги сакам и двете. Дојдов да зборувам за една друга држава—државата Македонија, поточно за состојбите во Македонија. Чудно, штотуку дојдов од едно место по име Македонија. Не мислам на нашата Македонија, таа што нè роди и нè хранеше во детството, туку на една Македонија токму тука, во Соединетите Држави. Минатиот викенд бев кај пријатели во државата Конектикат. Возејќи низ селски предели, по подножјата на планините Беркшир, поминувавме низ едно мало село кога ми падна в очи табла на која пишуваше: „Macedonia Brook“. Замалку ќе испаднев од автомобилот од нетрпение да потрчам долу кон брегот и да се окрстам со крстилните води на таа „Macedonia Brook“. Подоцна дознав дека во близина има мала уметничка населба наречена „Macedonia Heights“. Еден ден ќе појдам таму и ќе им подадам рака на сите редум.

Но да се вратиме во нашата Македонија. Само да беше таа Македонија слободна колку оваа малечка во Конектикат! Ние Македонците никогаш не сме бегале од вистината; напротив, познати сме по тоа што ѝ излегуваме пред очи со нашата прочуена македонска храброст. Сите знаеме, значи, дека движењето за македонска независност, за македонска слобода, минува низ еден од своите најтешки периоди. Скоро се вратив од Македонија—сега зборувам за нашата Македонија—каде што отидов да соберам свежа граѓа за книга што ја пишувам. Таму бев, на Пирин, кога дружина корумпирани, заблудени, квазибугарски државници од софискиот клуб „Звено“, здружени со некои армиски капетани кои беа подготвени да се обезличат како војници само за да бидат унапредени во мајори без да ги положат строгите воени испити, изведоа едно од оние убави, измислени балкански мелодрами и му ја натоварија на бугарскиот народ една чудовишна диктатура. Пред народот да сфати што се случува, овие псеудонационалисти го фатија за грло и го лишија од долго негуваната слобода што ја беше изборил од Турците со непроценлива пролеана крв. Во името на обединет бугарски народ со единствена националистичка цел, овие „звенаџии“ и платени армиски капетани владеат со земјата како да не е слободна Бугарија, туку провинција под воена окупација.

Но додека целата Бугарија стенка под гнасната диктатура, токму македонскиот Петрички округ ја почувствува и ја чувствува отровноста на новиот режим. Поминав цел месец таму по воспоставувањето на диктатурата и бев таму кога армијата го блокираше крајот и со својот непријателски и бездушен однос кон населението го претвори целиот регион во погребна поворка. Никогаш немав некоја љубов кон било која воена униформа, но морам да признам—а тие од вас што биле во Бугарија веројатно го делат чувството—дека кога првпат ја посетив Бугарија (пред седум години) и првпат видов бугарски униформи: на армиски офицери, на полицајци, дури и униформи на државните железници, почувствував длабока трепетност. Бев возбуден бидејќи во тие униформи го видов симболот на бугарската независност. Ретко беше чувството да чуеш полицаец како ти се обраќа на својот мајчин јазик наместо на турски или на грчки; изгледаше неверојатно да влезеш во вагон-ресторан и да го земеш менито отпечатено на бугарски. Знаете што значеше Бугарија за нас, неослободените Бугари од Македонија. Ние секогаш ја сакавме и ја негуваме како прибежиште. Можеа да нè угнетуваат, протеруваат, малтретираат, но секогаш постоеше Бугарија каде што можевме да отидеме и да бидеме пречекани со братска љубов и сочувство. Но како се смени сè сега! Самата Бугарија не се смени; бугарскиот народ е ист, тој и понатаму е брат на македонскиот народ. И тој е жртва денес на дружина опортунисти исто како што се и Македонците. И сепак, никогаш во животот не сум мразел униформа како што ги мразев сега униформите на бугарските офицери и полицајци. И ако побрзав да ја напуштам Бугарија и да се вратам во Соединетите Држави, тоа беше затоа што одбив да живеам под чудовишен режим; одбив да го почестам со моето присуство (и го велам ова со потребна скромност) сегашниот режим во Софија. Тоа, секако, е нешто сосема лично, но мислам дека прилично верно го изразува чувството на Македонците во Бугарија. Во Софија слушав Македонци кои поголемиот дел од животот го поминале во Бугарија како велат дека се сметале за Бугари до 19 мај; други, пак, отидоа чекор понатаму и со соодветна иронија додадоа дека размислуваат да се прогласат за поданици на кралот Александар на Југославија.

Сега диктатурата ја поведе оваа енергична кампања за задушување на македонското движење, колку за да го расчисти патот до пријателство со Југославија, толку и заради сопствената националистичка доктрина што бара цврсто врзана, авторитарна бугарска држава. Македонските Бугари претставуваат значаен дел од бугарскиот народ. Овој дел денес се одвоил од главното тело на нацијата и ја кове својата судбина. Со други зборови, движењето за автономна Македонија е одвратно за сегашните владетели на Бугарија исто колку и за Грците и за Србите, зашто тежнее да откине од главното национално тело група што претставува една петтина од вкупното бугарско население и да ја постави како посебна нација. Да се згази тоа движење—тоа е политиката на диктатурата, зашто верува дека со неговото згмечување ќе го спаси соединувањето на бугарскиот народ. И тоа е доследно со националистичката доктрина и програмата и би изгледало логично на секој Бугарин предан на идејата за единствена бугарска држава што би ги опфатила во своите граници што е можно повеќе Бугари.

Но македонските Бугари не ќе ја жртвуваат својата сопствена шанса за слобода и независност заради обединета Бугарија. Историјата добро ги научи дека нивните изгледи некогаш да станат дел од Бугарија се никакви; затоа пред четириесет години тргнаа самостојно. Веќе изградија посебен идентитет и сега е предоцна каква било сила да ја уништи идејата за одделна, независна Македонија. Ако некој е под илузија дека бугарската диктатура ликвидира со македонското автономистичко движење, нека ме разбере брзо—тоа е илузија. Не сакам да ја умадам силата на ударот што овие квазибугари му го зададоа на движењето. Особено беше болен. Распнатата Македонија досега ја држеа на крст со два клина; сега е прободена и закована и на трето место—и тоа од Бугари, што го прави новиот удар „најбезмилосниот од сите“. И сепак, додека Македонија трпи нова рана, македонското прашање станува појасно дефинирано од кога и да е. Поради крвните врски меѓу Бугарите и Македонците, и затоа што Македонците секогаш наоѓаа прибежиште на бугарска почва, имаше такви што никогаш не го сфаќаа сериозно начелото на независноста на македонската борба. Секогаш ја врзуваа за бугарските национални аспирации. Колку пати сте виделе во печатот македонските комити да се нарекуваат бугарски комити—бугарски револуционери? Колку пати сте читале или слушале изјави дека Иван Михајлов е бугарски фашист што прима наредби од Софија? Па ако Иван Михајлов примаше наредби од Софија, немаше сега да се крие под земја за да си го спаси животот; и ако стотиците Македонци што се по затвори и интернирани не беа верни на својот идеал и не беа подготвени да ја бранат од осквернување независноста на македонската кауза, тие не ќе беа ни во затвор ни во прогонство. Дури и најтврдоглавите скептици сега треба да бидат убедени дека Македонците смртно сериозно го разбираат своето начело на независност. И бугарските псеудонационалисти се уверија во бескомпромисниот став на Македонците по ова прашање; оттука и нивните драконски мерки да го вратат во „националното стадо“ овој значаен дел од бугарскиот народ. Голем парадокс е ова. Србите ги мачат Македонците затоа што одбиваат да се откажат од својата бугарска народност; Грците ги мачат поради истата причина; а сега и Бугарите им задаваат тежок удар затоа што интересите на македонските Бугари не се поклопуваат со интересите на бугарската држава.

Па се обидоа да го уништат движењето. Нека се уништат себе порано. Пред да биде застрелан, Тодор Александров рече: кој и да проба да ја касне Македонската револуционерна организација—тој пес полудува. Македонската кауза е поголема од кој било поединец, поголема од било која група поединци, и не можете да го задушите тој голем стихиен порив на цел народ да се ослободи од ропство, исто како што не можете да го задушите Атлантскиот океан. Македонците се најречит израз на народна волја за слобода што современата историја може да го запише. А таа голема желба за самоуправа, за слобода и место под сонцето на Македонците извира длабоко од нивните срца и души. Британскиот лав и францускиот тигар не успеаја да ја уништат каузата. Во 1919 година, кога победниците се собраа во Париз да им го наметнат на поразените толку разгласуваниот „мир без победа“, мислеа дека го закопаа македонскиот дух.

Но не пресметаа со Тодор Александров, ниту со самите Македонци. Мислеа дека можат да го употребат овој народ како стока за да ги наградат империјалистичките амбиции на своите ситни балкански сојузници—како што сега Кимон Георгијев сака да ги употреби како разменска монета за своето пријателство со Југославија. Но Македонците се создадени од „поцврст материјал“ и нема да бидат ничија стока—ниту на голема, ниту на мала сила. Тие беа првиот народ што крена оружје, колку и да беше малку, против условите што им беа наметнати со мировните договори—договори што тие никогаш не ги сметаа за мировни, туку секогаш само за договори „за мир“, односно договори за мир што никогаш не можеше да постои додека тие срамни париски документи беа на сила.

Така, во време кога светот беше скршен од четири години непрекинато касапење и сите беа до грло сити од војна и од самото спомнување на војна, Тодор Александров имаше храброст да огласи нов повик под оружје. Зашто ако мировните договори донесоа привремен мир на друго место во светот, тие донесоа пекол во Македонија, и колку што ги засегаше Македонците, тие „мировни“ договори беа ново објавување војна. Александров и стотиците што се собраа околу него верни на повикот беа верни на традициите на Македонија и решени да продолжат со старото мото: „Слобода или смрт!“ Ниту едниот дел од тоа мото тогаш беше остварен—Македонија не беше слободна, а сè уште имаше Македонци што беа подготвени да ги дадат своите животи за слободата на Македонија. Значи немаше смисла да се откажува тогаш, ниту има смисла да се откажеме сега, ниту, пак, ќе има откажување додека постои и последен Македонец што ќе ја продолжи борбата.

Многупати ни рекоа дека македонското движење го достигнало својот крај. Само луѓе неупатени во фактите—или инспирирани од овој или оној извор—можат да изнесуваат такви тврдења.

Македонското движење не е мода или хир што може да постои денес и утре да исчезне. Во него се срцата и душите на цел еден народ. Каузава веќе претставува педесет години нагомилана историја и драма.

Борбата на Македонците за нивната автономија веќе се заокружи во еп со огромни размери. И дури и да не стане никогаш Македонија слободна, и да исчезнат модерните Македонци од лицето на земјата, сепак оваа голема борба не ќе биде залудна: епската драма што Македонците ја создадоа во последниве педесет години секогаш ќе бара свој поглавје во историјата на светот.

Без оглед на идниот развој на македонското прашање, историчарите на иднината—сакаат или не—ќе мора да прават разлика меѓу два вида Македонци: Македонците на Александар Велики и Македонците на Тодор Александров, на Делчев и на Груев.

А модерните Македонци можеби ќе исчезнат, но зад себе ќе го остават својот голем еп, својата митологија, да ја украсува историјата на светот. Понекогаш е поедноставно и повозвишено да си се борел за слобода отколку да си ја уживал слободата. И гледајте од кој сакате агол, расправајте како сакате—останува фактот: постоеше Македонија во последниве педесет години, исто како што постоеја Србија, Грција и Бугарија.

Модерна Македонија постои исто толку конкретно, во историска смисла, како и секоја друга земја што уживала самоуправа. Во последниве педесет години народот на Македонија си ја создаде својата Македонија—Македонија што е нивно сопствено создание, што ја сакаат за себе. И дури и да не ја добијат од сегашните империјалистички сопственици, историјата нема да им ја ускрати; историјата ќе им ја даде на своите страници—а непотребно е да се додава: на крајот од краиштата, сè е историја.

Во текот на своето постоење Внатрешната македонска револуционерна организација мораше да се бори за остварување на врвната цел—независност на Македонија—и истовремено да се бори и за сопствената независност. ВМРО мора постојано да бдее за да не стане некогаш алатка на туѓа сила. Во 1924 година беше потресена до темелите зашто македонската кауза стоеше пред опасност да биде продадена на туѓи, немакедонски интереси. И сега, како што реков, стотиците Македонци што се по бугарските затвори или во прогонство би биле слободни уште утре само доколку ВМРО се согласи да прима наредби од Софија—ако би била македонска независна организација само по име, за да го залажува светот, а всушност неофицијален армиски корпус—хорда башибозуци—што прима наредби од софиското Воено министерство без тоа официјално да се врзува за револуционерната дејност. Но македонските револуционери не се башибозуци, ниту наемници за да се најмуваат кај оваа или онаа сила и да ги насочуваат пушките таму каде што ќе им нареди ова или она воено министерство.

Тие се македонски револуционери кои ги посветиле своите животи на каузата на македонската слобода; се заколнаа над отворена Библија, преку која се прекрстуваат револвер и кама, и ги насочуваат пушките онаму каде што диктираат интересите на Македонија. Македонија е единствениот авторитет што го признаваат. А ВМРО е силна зашто ја црпи силата од македонскиот народ и од праведноста на македонската кауза, додека силата и праведноста на македонската кауза извираат од начелото на независност—независноста на Македонија. Продадете се на туѓа сила—и македонската кауза се издлабува од својата праведност и не може да смета на сочувството на никој што верува во правдина и слобода.

Некои од вас можеби се прашуваат зошто ВМРО не презеде активни мерки за да ѝ парира на антимакедонската кампања на бугарската диктатура. Јас лично поминав денови со комитите по планините пред и по воспоставувањето на диктатурата. Бев со нив по ридиштата додека долу, по долините и селата, бугарските офицери ја камшикаа и мачеа населбата. Знам со каква нестрпливост некои од овие луѓе сакаа да се спуштат во селата—или да се вовлечкаат тивко, ако треба—и да им дадат на тие офицери, кои се размачуваа со јунаштво пред сиромашниот, невин народ, прилика да покажат вистинска воена умешност. Но не се спуштија: тие дејствуваат по наредба, а тука беше воздржувачката рака на нивниот водач. Не смееја да ја следат импулсивноста; мируваа скриени во шумите, чекајќи го моментот, сигурни дека судбината на ВМРО е во цврсти раце. ВМРО не излегува во отворена битка со непријателска национална армија само затоа што е испровоцирана. Независно од провокациите или од темпераментните нагони на мигот, никогаш не се нафрла во нешто без долготрајна и трезвена процена. Зашто ВМРО не постои само за мигов; таа мора да постои сè додека Македонија е во ропство; мора да биде жива и кога диктатурава ќе си замине во небитие. Би било чиста безумност да ја фрли целата сила против националната армија на Бугарија и така да си ги десеткува редовите. Нема никаква поголема причина да излезе на отворено и да војува со Бугарија отколку што би имало причина да излезе отворено во Југославија или во Грција. ВМРО ќе удри на свој начин кога ќе дојде часот—и оние што денес праќаат извештаи дека ВМРО е растурена, распуштена, ќе треба да ја изедат хартијата на која им се испечатени изјавите. Повеќето луѓе мислат дека, бидејќи е запленета некаква муниција, Организацијата е убиена. Силата на ВМРО не е во муницијата, ниту во големиот број, туку во нејзината неранимливост, во нејзината невидливост. ВМРО е неуништлива. Таа е невидлив организам; постои како воздух, насекаде, и никој не знае кога и од каде ќе се јави следниот израз на нејзината живост. Понекогаш ВМРО може да ја манифестира својата моќ поефикасно со единечен подвиг, извршен од еден човек, отколку со низа престрелки или битки на отворено со која било од армиите на трите непријателски држави против кои дејствува. А дури и да исчезнеше ВМРО, нејзиниот дух би ги плашел непријателите на Македонија барем едно поколение. Што се однесува до бугарската диктатура—таа е обичен ујед од болва во епското македонско движење што помина низ толку превирања и пак преживеа. Македонските комити ќе ги истресат овие паразити исто како што, кога скитаат по Македонија, често знаат да застанат и да си ги соблечат кошулите за да ги истресат вошките врз пламтечки оган.